Shimano XTR - Lịch sử phát triển

Trước khi chúng ta có các công nghệ chuyển số điện tử, phanh thủy lực và các bộ líp 12 tốc độ kích thước lớn như cái chảo, những bộ truyền động của xe đạp địa hình thời kỳ đầu chỉ hoàn toàn cơ khí, hỗn loạn và có phần kém chất lượng. Đó là một giai đoạn đầy hứng khởi, một sự bùng nổ của những cải tiến nhanh chóng, thử nghiệm và sai sót, cùng với rất nhiều tiếng xích kêu lạch cạch.

Shimano là người tiên phong. Vào năm 1992, hãng đã ra mắt XTR M900, một bộ truyền động được gia công tinh xảo, hiệu suất cao, được thiết kế đặc biệt cho xe đạp địa hình. Bộ truyền động này nhẹ, được chế tạo có chủ đích và mang độ chính xác kỹ thuật vượt trội. SRAM xuất hiện vài năm sau đó, tạo dấu ấn ban đầu với công nghệ Grip Shift và các bộ đề ESP, sau đó nhanh chóng mở rộng quy mô trong suốt cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000 thông qua việc mua lại các thương hiệu Sachs, RockShox, Avid và Truvativ. Cuối cùng, SRAM đã xây dựng nên một đế chế xe đạp hoàn chỉnh của riêng mình.

Các thương hiệu khác cũng đã thử sức. Mavic tiên phong với công nghệ chuyển số điện tử sớm thông qua hệ thống ZAP. Campagnolo cũng tham gia thử nghiệm với bộ truyền động Record OR. Sachs từng rất mạnh ở châu Âu trước khi bị SRAM thâu tóm. Suntour từng là đối thủ của Shimano, đổi mới với công nghệ MicroDrive và cách bố trí dây cáp thông minh. Proshift, Grafton và các thương hiệu boutique khác đã tạo nên dấu ấn trong giới sưu tầm nhờ các linh kiện được gia công CNC tinh xảo. Một số sản phẩm của họ đẹp mắt. Một số khác lại kỳ lạ. Hầu hết đều đã biến mất.

Trong bối cảnh đó, hai cái tên đã xuất hiện và sau này định hình toàn bộ ngành công nghiệp: Shimano và SRAM.

Trong khi đó, Shimano vẫn kiên trì tiến bước.

Từ cấu hình 3×8 đến 1×12, từ công nghệ RapidFire đến Di2, từ các tay quay rèn nguội đến các tay bấm thiết kế lật ngược, XTR luôn là hằng số – một nền tảng thử nghiệm không ngừng phát triển cho các ý tưởng của Shimano. Đôi khi, nó dẫn đầu (Hyperglide, Shadow+, Hollowtech). Đôi khi, nó đi sau (các bộ truyền động 1x phạm vi rộng). Thỉnh thoảng, nó trở nên kỳ lạ (Dual Control, RapidRise). Nhưng nó không bao giờ biến mất. Và nó không bao giờ đánh mất ý tưởng ban đầu: hiệu suất mượt mà, chính xác, bền bỉ dưới áp lực cao.

XTR cũng không ngừng ảnh hưởng đến ngành công nghiệp. Nhiều cải tiến ra mắt lần đầu trong XTR, như các gờ

 Hyperglide, trục giữa ngoài, hoặc thiết kế Shadow Profile ( cùi đề thấp để đi offroad ) gọn gàng, đã trở thành tiêu chuẩn không chỉ trong các dòng sản phẩm cấp thấp hơn của Shimano mà còn lan rộng sang các đối thủ cạnh tranh.

Và bằng cách nào đó, ba thập kỷ sau, XTR vẫn tồn tại.

Shimano XTR, dòng sản phẩm cao cấp nhất của Shimano dành cho xe đạp địa hình (MTB), đã trở thành biểu tượng trong ngành công nghiệp xe đạp nhờ vào sự đổi mới không ngừng và hiệu suất vượt trội. Ra mắt lần đầu vào năm 1991, XTR đã định hình tiêu chuẩn cho các bộ truyền động và linh kiện xe đạp địa hình, đáp ứng nhu cầu của các tay đua chuyên nghiệp cũng như những người đam mê đạp xe. Bài viết này sẽ điểm lại hành trình phát triển của XTR, từ những ngày đầu tiên đến các cải tiến mang tính cách mạng trong hơn ba thập kỷ qua.

Poster quảng cáo của Shimano dành cho bộ groupset XTR đời đầu

Thế hệ đầu tiên : XTR ra đời (1991)

Vào đầu những năm 1990, xe đạp địa hình đang trải qua giai đoạn bùng nổ, với nhu cầu ngày càng cao về các linh kiện bền bỉ, nhẹ và hiệu quả. Trước đó, Shimano đã thành công với các dòng sản phẩm như Deore XT, nhưng thị trường cần một bộ truyền động cao cấp hơn dành cho các tay đua thi đấu. Năm 1991, Shimano giới thiệu XTR (M900), dòng sản phẩm đầu tiên được thiết kế đặc biệt cho xe đạp địa hình với trọng tâm là độ chính xác, độ bền và trọng lượng tối ưu. Với chữ R nghĩa là XT nhưng là dòng Racing , chuyên cho các giải đua chuyên nghiệp

Bộ truyền động XTR M900 bao gồm hệ thống đề 7 tốc độ (index shifting), phanh cantilever và bộ líp cassette Hyperglide đầu tiên của Shimano. Công nghệ Hyperglide, với các răng xích được thiết kế đặc biệt để chuyển số mượt mà hơn, đã trở thành một bước ngoặt, đặt nền móng cho các cải tiến trong tương lai. Các linh kiện được chế tạo từ hợp kim nhôm chất lượng cao và thép không gỉ, mang lại độ bền vượt trội trong điều kiện địa hình khắc nghiệt.

Một trong những điểm khác biệt chính là bộ líp cassette dạng spider-arm. Thay vì xếp chồng các răng xích thép riêng lẻ, cassette M900 sử dụng một khung đỡ bằng nhôm để giảm trọng lượng và giảm áp lực lên cối đùm. Đây không phải là một cải tiến mang tính cách mạng, nhưng nó đã mở đường cho các bộ líp cassette lai (hybrid cassettes) mà ngày nay chúng ta coi là điều hiển nhiên ( thiết kế líp gồm 2 loại vật liệu là thép cho các răng líp nhỏ để tăng độ bền và nhôm cho các răng líp lớn để giảm trọng lượng )

Bộ đề sau M900 được gia công bóng bẩy đến mức hoàn hảo. Lớp hoàn thiện đạt chất lượng như trang sức, với độ dung sai chặt chẽ và thiết kế vẫn gây ấn tượng mạnh mẽ sau nhiều thập kỷ.
Các đĩa trước được trang bị công nghệ mà sau này Shimano gọi là Hyperglide: các gờ chuyển số (shift ramps) và chốt định hướng (pins) được thiết kế để cải thiện việc chuyển số ở đĩa trước, đặc biệt khi đạp xe dưới tải nặng. Cấu hình ba đĩa (3×8) là tiêu chuẩn vào thời điểm đó, nhưng các chuyển đổi mượt mà hơn đã giúp hệ thống này cảm giác ít cồng kềnh hơn so với phần lớn các bộ truyền động khác cùng thời.

M900 cũng giới thiệu công nghệ dành cho tay đề STI – Shimano Total Integration (Tích hợp Toàn diện Shimano) – kết hợp tay thắng và tay đề thành 1 bộ phận duy nhất gắn trên ghi-đông.  Về lý thuyết, thiết kế này gọn gàng, nhưng trên thực tế, nó gây tranh cãi và báo trước tham vọng lâu dài của Shimano trong việc tích hợp các chức năng trên ghidong, bất kể người dùng đã sẵn sàng hay chưa.

Thiết kế tay bấm đề + tay thắng tích hợp STI của Shimano gây nhiều tranh cãi lúc đó

Đùm trước với trục siêu mỏng và ti QR thanh lịch. Ngay cả lớp cao su bọc trên đai ốc trục cũng thể hiện sự chăm chút trong thiết kế.

Một chi tiết khác đáng chú ý: bộ truyền động sử dụng rất nhiều linh kiện rèn nguội, đặc biệt là ở giò dĩa và thay thắng. Công nghệ rèn nguội mang lại cho nhôm độ cứng và độ bền cao hơn, và vào thời điểm đó, điều này giúp XTR mang lại cảm giác sạch sẽ và sắc nét hơn so với hầu hết các đối thủ cạnh tranh. Và rồi còn lớp hoàn thiện. Được đánh bóng đến mức gần như sáng bóng như gương, M900 trông giống như một món trang sức: thanh lịch, tinh tế, hoặc có thể là quá phô trương, tùy thuộc vào việc bạn có thích dành cuối tuần để lau chùi với một chiếc giẻ và dung dịch Autosol hay không.

Tuy nhiên, bên dưới bề mặt, M900 đã đặt nền móng cho những gì XTR sẽ trở thành: một nền tảng để Shimano thử nghiệm, chấp nhận rủi ro, sáng tạo táo bạo, và vượt qua những gì mà thị trường đại chúng yêu cầu.

M950 – 1996 | Phanh V-Brake, Octalink & Rapid Rise

Đến giữa những năm 1990, xe đạp địa hình không còn là một môn thể thao ngoại vi. Nó đã bùng nổ trên toàn cầu, giành được một vị trí trong Thế vận hội Olympic và trở thành một nội dung cố định trên các chương trình truyền hình giờ vàng ở châu Âu và Bắc Mỹ. Đua xe cross-country (XC) đặc biệt đang ở thời kỳ hoàng kim: các đội đua nhà máy, xe đạp hardtail khung carbon, và các cuộc đua diễn ra ở khắp mọi nơi. Shimano đã đáp ứng xu thế này với dòng M950: một sự tái thiết kế hoàn toàn cho XTR, giới thiệu một số công nghệ then chốt và định hình hướng đi cho thập kỷ tiếp theo trong thiết kế bộ truyền động xe đạp địa hình của hãng.

Một thay đổi lớn là sự ra đời của phanh V-Brake. Trước đó, phanh cantilever là tiêu chuẩn, thường mang lại cảm giác không đồng nhất và lực phanh hạn chế. Phanh V-Brake, hay còn gọi là “phanh kéo tuyến tính” (linear pull brake), mang đến một bước tiến vượt bậc về hiệu suất phanh nhờ vào các cánh tay dài hơn, tăng đòn bẩy và cải thiện cách bố trí dây cáp. Chúng dễ điều chỉnh hơn, hoạt động tốt hơn với lốp xe rộng hơn và mở ra nhiều lựa chọn thiết kế khung xe. Các tay đua yêu thích chúng, và chỉ trong vài mùa giải, phanh V-Brake đã trở thành trang bị tiêu chuẩn từ những chiếc xe đua chuyên nghiệp đến các dòng xe hardtail cấp nhập môn.

Bộ group M950 bao gồm phanh V-Brake, trục giữa Octalink, đùm với trục titan, và thậm chí cả bộ đề trước gắn trục giữa bằng carbon, cọc yên XTR, và cả vòng đai cọc yên tháo nhanh (QR)

Bộ truyền động đã chuyển từ 8 tốc độ sang 9 tốc độ với các bản cập nhật M951 và M952. Điều này có thể không gây ấn tượng mạnh trong thời điểm hiện tại, nhưng vào thời điểm đó, việc bổ sung thêm một cấp số đã cho phép khoảng cách giữa các răng líp (cogs) gần hơn, mang lại khả năng kiểm soát nhịp đạp tốt hơn – điều mà các tay đua rất chú trọng. Kết hợp với cấu hình cassette có gờ Hyperglide đặc trưng của Shimano, việc chuyển số trở nên mượt mà và dễ dự đoán hơn, đặc biệt khi đạp xe dưới tải nặng.

Cùng với đó là sự ra đời của Octalink, bước đi đầu tiên của Shimano rời bỏ trục giữa vuông truyền thống (square-taper bottom bracket). Octalink sử dụng một trục có rãnh (splined spindle) mang lại khả năng truyền lực tốt hơn, độ khớp chính xác hơn và khả năng chống kêu cót két, gãy trục hoặc phát triển khe hở theo thời gian. Tuy nhiên, điều này cũng khiến tất cả các công cụ và bộ tay quay cũ trở nên lỗi thời, gây khó chịu cho nhiều thợ sửa xe tại nhà. Dù vậy, Octalink đã đặt nền móng cho các hệ thống tương lai như Hollowtech và Hollowtech II.

" Bộ tay quay màu xám mờ và phanh V-Brake từ dòng M950 thật sự ấn tượng – và vẫn trông rất đẳng cấp cho đến ngày nay. Phanh V-Brake đã thay đổi cuộc chơi vào thời điểm đó. Là một người bắt đầu đua xe địa hình vào năm 1991, XTR vừa ra mắt là bộ linh kiện được khao khát nhất để lắp lên bất kỳ chiếc xe đạp đáng mơ ước nào. Khao khát từ thời niên thiếu ấy vẫn chưa hề thay đổi đối với tôi ". – Cadel Evans – Nhà vô địch World Cup XC, vô địch Tour de France, vận động viên Olympic xe đạp địa hình hai lần.

Và rồi Rapid Rise xuất hiệ

Được gọi nội bộ là “low-normal”, Rapid Rise đã đảo ngược hoàn toàn logic lò xo của bộ đề sau truyền thống. Thay vì mặc định ở răng líp nhỏ nhất (smallest cog) và cần lực căng để di chuyển lên các răng lớn hơn trên cassette, Rapid Rise nghỉ ở răng líp lớn nhất (largest cog). Vì vậy, khi bạn nhấn cần chuyển số, bạn thực chất đang thả lỏng lực căng, cho phép bộ đề bật xuống các răng nhỏ hơn trên cassette. Thiết kế này nhằm mục đích giúp việc chuyển số xuống (downshifts) nhanh hơn, dễ dàng hơn một cách trực giác, đặc biệt trên các đoạn leo dốc hoặc địa hình kỹ thuật nơi bạn có thể cần một cấp số cứu cánh (bailout gear) nhanh chóng với thao tác tối thiểu.

Khái niệm này rất thông minh và rõ ràng hữu ích trong một số tình huống nhất định. Các tay đua XC và những người đạp xe địa hình (trail riders) dựa vào việc chuyển số nhanh dưới áp lực thường rất thích nó. Nhưng đối với những người khác, đó là cơn ác mộng về trí nhớ cơ bắp (muscle memory). Các tay đua thường gặp khó khăn khi chuyển số do thói quen cũ. Các thợ kỹ thuật đôi khi lắp dây cáp ngược. Và bất kỳ ai chuyển đổi giữa các chiếc xe khác nhau đều phải điều chỉnh lại tư duy. Rapid Rise về mặt kỹ thuật là đáng tin cậy nhưng lại gây tranh cãi, và cuối cùng nó dần biến mất khỏi lịch sử, mặc dù vẫn là một lựa chọn yêu thích của một nhóm nhỏ nhưng trung thành gồm những người hâm mộ trường phái cổ điển. (Vâng, bao gồm cả Mick, người đã thề thốt trung thành với nó trên chiếc GT DHi 2002 của mình.)

Một chi tiết nhỏ nhưng đáng chú ý khác là lớp hoàn thiện. Lớp mạ bạc bóng loáng của M900 đã biến mất. Thay vào đó là một màu xám mờ (matte grey) kín đáo, mang lại cho bộ linh kiện một vẻ ngoài nghiêm túc và chuyên nghiệp hơn. Nó không còn hướng đến sự phô trương. Đây là một bộ truyền động dành cho các vận động viên – với các phụ kiện titan, hợp kim (alloy spider arms), bộ đề sau có tấm carbon – và nó thể hiện rõ ràng ý định đó.

Mmmm, M950 XTR V-Brakes and a RockShox Judy SL –1 biểu tượng của thập niên 90

Giò dĩa DH kích thước lớn 54T. Và bộ tăng cường bảo vệ thắng bằng carbon, một thiết kế nhằm chống lại sự uốn cong của khung xe khi phanh mạnh. Kỳ lạ nhưng hiệu quả.

Michael Ronning, biểu tượng của giữa thập niên 90 với chiếc GT Boomerang, phuộc Proto RockShox BoXXer, bộ đồ bó sát (skinsuit), mũ bảo hiểm TLD Daytona, và âm thanh ngọt ngào của tiếng dây xích va đập (chain slap), Michael Ronning là hình ảnh tiêu biểu của văn hóa đua xe đạp địa hình (downhill) thời kỳ này.

Dòng XTR M950: Shimano ở đỉnh cao tự tin
Dòng XTR M950 dường như thể hiện Shimano ở thời kỳ tự tin nhất. Họ không ngại đổi mới, mạo hiểm, đẩy giới hạn các tiêu chuẩn và thách thức những giả định cũ. Không phải mọi thứ đều thành công, nhưng nhiều cải tiến đã để lại dấu ấn. Phanh V (V-brakes) đã định hình chuẩn mực cho sức mạnh phanh trong suốt thập kỷ tiếp theo. Hệ thống trục giữa Octalink định hình thiết kế bộ giò đĩa (crankset) cho cả một thế hệ. Và Rapid Rise (cơ chế chuyển số ngược), dù được yêu thích hay bị chê bai, đã chứng minh Shimano sẵn sàng thử nghiệm những ý tưởng khác biệt, không chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện những gì đã có. Đó là những sản phẩm thực sự đáng khao khát.

Cuối thập niên 1990: Sự chuyển mình của đua xe địa hình
Khi đua xe địa hình (downhill) ngày càng nổi bật và các giải World Cup yêu cầu những chiếc xe đạp có thể chịu đựng được địa hình khắc nghiệt, các tay đua bắt đầu từ bỏ thiết lập ba đĩa truyền thống (triple-ring setups). Mục tiêu là đơn giản hóa, đảm bảo dây xích chắc chắn và giảm thiểu rủi ro cơ học. Shimano đã đáp ứng với những điều chỉnh tinh tế nhưng đầy chủ đích trong dòng XTR M950. Một trong số đó là việc giới thiệu spider (khung gắn đĩa) 4 chấu với khoảng cách tâm bu-lông 112mm (112mm BCD), khác biệt so với chuẩn 94mm của các bộ ba đĩa. Thiết kế này cho phép sử dụng các đĩa đơn lớn hơn, với số răng dao động từ 46 đến 54.

Mặc dù không phải là một bộ truyền động chuyên dụng cho đua xe địa hình, nhưng sự hỗ trợ của Shimano dành cho môn thể thao này được thể hiện qua những thay đổi thông số kín đáo. Những thay đổi này cho phép các tay đua và thợ máy đơn giản hóa hệ thống truyền động mà không cần thay toàn bộ bộ giò đĩa. Kết hợp với các phụ kiện giữ dây xích (chainguides) và tấm chắn đĩa (bashguards) thường được thêm từ các nhà sản xuất phụ kiện, thiết lập này mang lại một lựa chọn truyền động mạnh mẽ, tập trung vào đua xe địa hình, trước khi hệ thống 1x (đĩa đơn) trở thành chuẩn mực. Sự kết hợp giữa bộ giò đĩa XTR và phụ kiện giữ dây xích MRP thực sự là “đỉnh của chóp” (the nuts).

Đó là XTR ở trạng thái bứt tốc tối đa. Và nó đánh dấu thời điểm Shimano không chỉ chạy theo sự phát triển của xe đạp địa hình mà còn góp phần định hình nó.

XTR M960 – 2003: Dual Control, phanh đĩa và sự ra đời của Hollowtech II
Đến đầu những năm 2000, công nghệ xe đạp địa hình thay đổi nhanh chóng: khung carbon trở nên phổ biến hơn, hệ thống giảm xóc (suspension) ngày càng hoàn thiện, và phanh đĩa (disc brakes) bắt đầu chiếm lĩnh. Dòng XTR M960 của Shimano, ra mắt vào năm 2003, phản ánh sự chuyển dịch này với những thay đổi lớn và một vài thử nghiệm “táo bạo”.

Lần đầu tiên, phanh đĩa thủy lực chính thức xuất hiện trong dòng XTR. Phanh vành (rim brakes) vẫn còn được sử dụng (và vẫn được trang bị trên nhiều xe đạp XC), nhưng hệ thống phanh đĩa thủy lực giờ đây mang thương hiệu XTR, báo hiệu xu hướng tương lai.

Dòng XTR M960: Thiết kế tinh tế và sự kết hợp của phanh đĩa và phanh V

Dòng XTR M960 được trình bày với bố cục gọn gàng, giò đĩa mượt mà, lớp hoàn thiện ánh kim loại súng bóng bẩy (gunmetal finishes), và các logo đậm nét. Đây là một thiết kế XTR tinh tế hơn, hỗ trợ cả phanh đĩa (disc brakes) và phanh V (V-brakes).

Cần chuyển số kiểu “flip-flop” (Dual Control levers) là một điểm nhấn, được yêu thích hoặc bị chê bai. Mick thì mê mẩn chúng trên chiếc Kona Dawg Deeluxe tuyệt vời của anh ấy! Yew!
Thế hệ này giới thiệu một khái niệm đáng chú ý nhưng tồn tại không lâu: tay bấm Dual Control. Thay vì sử dụng các cò chuyển số riêng biệt, Shimano tích hợp chức năng chuyển số vào chính thay thắng. Chỉ cần đẩy lên hoặc xuống với cùng một cần để điều khiển các cấp số. Thiết kế này giúp đơn giản hóa bố cục ghi-đông (bar setup), nhưng lại gây chia rẽ trong cộng đồng. Một số tay đua đánh giá cao sự gọn gàng, trong khi những người khác thấy nó thiếu chính xác hoặc bất tiện, đặc biệt khi phải vừa thắng vừa chuyển số cùng lúc.

Bên dưới bề mặt, bộ giò đĩa Hollowtech II và trục giữa có ren ngoài (external threaded bottom bracket) là những thay đổi quan trọng nhất. Chúng thay thế trục Octalink bằng thiết kế hai mảnh với ổ bi đặt ngoài (outboard bearings), cải thiện độ cứng và đơn giản hóa việc lắp đặt. Thiết kế này cũng đặt nền móng cho hầu hết các bộ giò đĩa hiện đại sau này, trên cả xe đạp địa hình (MTB) và xe đạp đường trường (road).

Các bộ bánh xe (wheelsets) cũng trở nên đa dạng hơn. Giờ đây, bạn có thể chọn bánh XTR tương thích với cả thắng vành và thắng đĩa. Trục xuyên (thru-axles) vẫn chưa phổ biến, nên các bộ đùm tháo nhanh (quick-release hubs) vẫn là chuẩn mực. Tuy nhiên, nhiều tay đua bắt đầu sử dụng đùm thắng đĩa kết hợp với vành tương thích phanh vành để “chuẩn bị cho tương lai” (future-proof). Giai đoạn chuyển giao này không kéo dài, nhưng nó khiến việc chọn bánh xe trở nên mang tính chiến lược hơn trước.

Về mặt thị giác, M960 đánh dấu một sự thay đổi với các đường nét mượt mà, trôi chảy hơn, lớp hoàn thiện bóng bẩy, logo chữ lớn và vẻ ngoài như kim loại lỏng (liquid-metal look), mang cảm giác hiện đại hơn bất kỳ thiết kế nào trước đó.

XTR M970 – 2007: Tinh chỉnh và sự trở lại của tính mô-đun
Ra mắt vào năm 2007, dòng XTR M970 tập trung vào việc tinh chỉnh hơn là cách mạng hóa.

Vẫn là bộ truyền động 9 cấp (9-speed group), M970 đáp ứng phản hồi từ các tay đua và thợ kỹ thuật với bố cục truyền thống hơn. Tay bấm Dual Control vẫn xuất hiện trong các phiên bản đầu nhưng dần nhường chỗ cho các tay bấm chuyển số RapidFire Plus độc lập, vốn một lần nữa trở thành lựa chọn ưa thích của phần lớn tay đua. Sự thay đổi này công nhận sự đa dạng ngày càng tăng của các hệ thống thắng trên thị trường, đặc biệt là sự trỗi dậy của các thương hiệu thắng đĩa chuyên dụng, đồng thời mang lại cho tay đua sự tự do trong việc kết hợp các bộ điều khiển trên ghi-đông (cockpit controls) một cách linh hoạt hơn.

Trong bối cảnh trước khi có cơ chế ly hợp/stabilizers, cùi đề sau (rear derailleur) được trang bị một miếng đệm cao su nhỏ để giảm tiếng ồn khi va chạm vào mặt dưới của ống xích (chainstay).

Các bộ tay bấm (shifters) được tích hợp cơ chế Instant Release và Multi-Release. Cơ chế Instant Release giảm độ trễ khi chuyển số bằng cách thả dây cáp ngay khi cần gạt được kích hoạt, trong khi Multi-Release cho phép người lái chuyển hai số cùng lúc ở cả hai hướng, một cải tiến tinh tế nhưng hiệu quả, phản ánh tốc độ nhanh chóng của việc đạp xe địa hình và đua xe.

Bộ giò đĩa (cranks) tiếp tục sử dụng nền tảng Hollowtech II với những cải tiến thêm. Bộ giò đĩa M970 sử dụng công nghệ Hollowtech II của Shimano với trục giữa (bottom bracket) ngoài có kích thước 68 hoặc 73mm và giò nhôm rèn nguội rỗng. Các đĩa xích (chainrings) được thiết kế lại với cấu hình rãnh chuyển số mới, cải thiện hiệu suất khi chịu tải, đặc biệt hữu ích cho những người vẫn sử dụng hệ thống 3x trên địa hình dốc ngắn.

Cùi đề sau vẫn giữ thiết kế Servo-Panta kép của Shimano, có sẵn trong cả hai cấu hình low-normal và high-normal, được kế thừa từ dòng M960. Công nghệ Shadow chỉ xuất hiện từ dòng M980, và Shadow Plus với cơ chế ly hợp được giới thiệu với RD-M985. Các tùy chọn chiều dài cùi đề (cage) có sẵn cho cả chiều dài ngắn và dài, đáp ứng các sở thích về tỷ số truyền từ hệ thống 2×9 đến 3×9 đầy đủ.

Hiệu suất thắng cũng được nâng cấp. Thắng đĩa thủy lực M975 được cải tiến với cơ chế Servo Wave tinh chỉnh và bộ kẹp thắng (calipers) làm từ magiê để giảm trọng lượng. Tay thắng (brake levers) được thiết kế thanh mảnh hơn, với khả năng điều chỉnh tầm với (reach) và tinh chỉnh hành trình tự do (free-stroke). Các tùy chọn đĩa thắng (rotor) vẫn giữ cả hai định dạng CenterLock và 6-bolt, phản ánh tính chất chuyển giao của thời kỳ này về các tiêu chuẩn.

Về mặt thẩm mỹ, M970 chuyển từ vẻ ngoài kim loại lỏng của M960 sang lớp hoàn thiện màu xám mờ trung tính và kim loại xước. Đây như một sự trở lại với nguồn cội nghiêm túc của XTR. Tuy nhiên, Shimano cũng dường như đã đón nhận ngôn ngữ thiết kế. Mọi chi tiết đều mang dấu ấn chữ X: từ các cần gạt trên bộ chuyển số, lồng xích của bộ chuyển số sau, đến tay đùi, hình dạng các bộ phận đều gợi lên chữ X, đôi khi một cách rõ ràng. Đây là cách xây dựng thương hiệu tinh tế nhưng không thể nhầm lẫn khi được nhận ra.

M980 – 2011 | Đua xe, Địa hình & Sự phân tách 10 tốc độ
Cho đến thời điểm này, XTR luôn hướng tới đua xe địa hình băng đồng (cross-country racing). Nhưng đến đầu những năm 2010, thế giới xe đạp leo núi bắt đầu phân hóa và phát triển. Người chơi đẩy giới hạn của xe, leo ít hơn, xuống dốc mạnh mẽ hơn và kỳ vọng nhiều hơn từ trang thiết bị. Shimano nhận ra rằng dòng sản phẩm cao cấp của họ cần phục vụ nhiều hơn chỉ phân khúc đua xe XC cao cấp.

" Bộ group M985, đặc biệt là bộ chuyển số sau (rear derailleur), thực sự xuất sắc. Việc bổ sung cơ chế ly hợp (clutch) để ngăn chặn hiện tượng xích va đập (chain slap) và cải thiện độ giữ xích (chain retention) đã tạo nên một bước ngoặt thực sự. Đây là điều mà giờ đây mọi người coi là hiển nhiên, nhưng nếu bạn đã từng đạp xe trước năm 2012, bạn sẽ hiểu rõ ý nghĩa của nó " – Jared Graves, Nhà vô địch thế giới 4X 2009, Vận động viên Olympic BMX, Nhà vô địch Enduro World Series.

Bộ giò đĩa dành cho địa hình (trail cranks) cũng hỗ trợ cấu hình 1 dĩa (single-ring), với tùy chọn bảo vệ đĩa (bash guards) và khoảng cách đĩa xích rộng hơn để phù hợp với phong cách đạp xe mạnh mẽ. Mặc dù cấu hình 2x vẫn phổ biến nhất, xu hướng chuyển sang 1x đã bắt đầu, và Shimano đã để ngỏ khả năng này. Bộ cùi đề sau đánh dấu một bước tiến vượt bậc với công nghệ Shadow Plus – thiết kế tích hợp ly hợp giúp giữ xích căng trên địa hình gồ ghề. Điều này đồng nghĩa với việc giảm thiểu tình trạng tuột xích và va đập xích mà không cần đến bộ dẫn xích (chain guides). Độ căng ly hợp có thể điều chỉnh từ bên ngoài, giúp việc tinh chỉnh và bảo trì trở nên đơn giản.

Các tùy chọn líp (cassette) và đĩa xích (chainring) được thiết kế lại để phù hợp với địa hình. Một cấu hình điển hình bao gồm đĩa trước 38/26T hoặc 40/28T, kết hợp với líp sau 11-36T, cung cấp đủ dải tỷ số truyền cho cả leo dốc và đổ đèo mà không cần sự phức tạp của bộ đùi đĩa ba tầng (triple crankset).

Hệ thống thắng cũng bước vào một kỷ nguyên mới. Đĩa thắng Ice-Tech và má phanh (pads) trở thành tiêu chuẩn, sử dụng cấu trúc sandwich (lõi nhôm giữa hai lớp thép không gỉ) để cải thiện khả năng tản nhiệt. Kết hợp với má phanh có cánh tản nhiệt (finned pads), công nghệ này giúp giảm hiện tượng mất lực phanh (fade) trên những đoạn xuống dốc dài mà không tăng nhiều trọng lượng – một cải tiến nhanh chóng được áp dụng cho các dòng group khác của Shimano.

Bộ giò đĩa sử dụng nhôm rèn nguội rỗng và vẫn thuộc nền tảng Hollowtech II, nhưng thế hệ này được tinh chỉnh thêm về tỷ lệ độ cứng trên trọng lượng. Đây là một trong những bộ giò đĩa nhẹ nhất mà Shimano từng sản xuất vào thời điểm đó, nhưng vẫn đủ bền cho việc sử dụng trên địa hình.

Cuối cùng, bánh xe XTR cũng được phân chia – phiên bản dành cho địa hình (Trail) có vành rộng hơn, chắc chắn hơn, sẵn sàng cho vỏ không ruột (tubeless-ready) với trọng tâm là khả năng chống va đập và hỗ trợ vỏ rộng hơn. Đùm (hubs) sử dụng đĩa thắng CenterLock và tiếp tục phong cách tinh tế, êm ái của Shimano: mượt mà, nhanh, không rườm rà, với vòng bi tiếp xúc góc (angular contact bearings).

Dòng M980 phản ánh hướng đi của môn thể thao này. Với các cấu hình dành cho đua xe (Race) và địa hình (Trail), nó công nhận rằng người chơi đang yêu cầu những điều khác biệt từ thiết bị của họ và cần các tùy chọn phù hợp. Sự ra đời của bộ chuyển số có ly hợp, phanh Ice-Tech, và các tùy chọn giò đĩa cùng líp linh hoạt hơn đã khiến M980 trở thành một trong những bộ group XTR đa năng nhất, kết nối giữa đua xe thuần túy và hiệu suất địa hình toàn diện mà vẫn giữ được độ chính xác và độ tin cậy vốn là đặc trưng của XTR.

Mã M980 cho dòng XC 

Mã M980 cho dòng Trail với điểm nhấn là các chi tiết màu vàng

Bộ group M980 đánh dấu lần đầu tiên XTR được phân chia thành hai phong cách riêng biệt: XTR Race (M985) và XTR Trail (M980).

Cả hai đều sử dụng kiến trúc 10 tốc độ và công nghệ bộ chuyển số sau Shadow Plus, nhưng được tối ưu hóa cho các phong cách đạp xe hoàn toàn khác nhau.

XTR Race (M985) tập trung vào sự tối giản và trọng lượng siêu nhẹ, với đùi đĩa có Q-factor hẹp hơn, phanh hai piston nhẹ hơn, và tổng thể ưu tiên trọng lượng thấp. Tay thắng (brake levers) được thiết kế nhỏ gọn với cần gạt bằng sợi carbon thanh mảnh, và bộ kẹp thắng (calipers) được tinh chỉnh để giảm trọng lượng.

XTR Trail (M980), ngược lại, hướng đến sự kiểm soát và độ bền. THắngTrail sử dụng heo bốn piston, mang lại lực thắng mạnh hơn và khả năng điều chỉnh tốt hơn cho các đoạn xuống dốc dài và dốc. Tay thắng lớn hơn, tích hợp công nghệ Servo Wave, cải thiện cảm giác điểm cắn (bite point), đường cong lực thắng (power curve) và khoảng cách má phanh (pad clearance).

M9000 – 2014 | Sự phức tạp, Tính mô-đun & Ngã rẽ 1x
Shimano không chờ đợi lâu để vượt qua hệ thống 10 tốc độ. Chỉ một thế hệ sau khi M980 đưa XTR vào kỷ nguyên hai con số, dòng M9000 ra mắt vào năm 2014 với tầm nhìn rộng hơn: hệ thống 11 tốc độ và một nền tảng truyền động được thiết kế để hỗ trợ mọi thứ, từ đua xe băng đồng (XC) đến trail / enduro mạnh mẽ.

Lần đầu tiên, XTR được cung cấp với các cấu hình 1x, 2x và 3x ngay từ đầu. Đây là một hệ sinh thái mô-đun: các biến thể thắng dành cho đua xe (Race) và địa hình (Trail), nhiều định dạng giò đĩa, và hai kiểu bộ chuyển số trước (front derailleur), bao gồm thiết kế Side-Swing mới giúp cải thiện khoảng trống cho vỏ sau và cảm giác chuyển số.

Tôi yêu thích việc sử dụng hệ thống chuyển số điện tử (electronic shifting) trên các chiếc xe địa hình và enduro của mình – đặc biệt trong mùa giải EWS năm 2018. Việc không phải điều chỉnh số giữa cuộc đua thật sự là một giấc mơ. Tôi cũng thích tính năng dump-shift; việc giữ nút để chuyển qua nhiều số cùng lúc là một thay đổi lớn khi địa hình đột ngột dốc lên hoặc xuống. Và thành thật mà nói, tôi chỉ thích âm thanh mà bộ chuyển số phát ra – những tiếng động như robot nhỏ trong bụi rậm. – Paul Van Der Ploeg, Nhà vô địch thế giới XCE 2013.

Bộ group điện Shimano M9000 Di2 thế hệ đầu tiên với các tùy chọn 1x / 2x / 3x

Bộ group M9050 là dòng groupset yêu thích của tôi, đặc biệt trong cấu hình 1×11. Nó mang vẻ ngoài cực kỳ gọn gàng. Tôi chưa từng gặp bất kỳ vấn đề nào với Di2, kể cả khi đi qua những cung đường ở Ngoại Mông. Trông nó nhanh, và đối với tôi, đó là điều quan trọng nhất! Nếu bạn không thể nhanh, ít nhất hãy trông nhanh! – Justin Morris, Vận động viên đua xe enduro, cựu tay đua đường trường chuyên nghiệp

Thiết kế loằng ngoằng của bộ group điện Shimano đời đầu

Líp (cassette) của M9050 đạt tối đa 11-40T. Vào thời điểm đó, đây là một bước tiến đáng kể, dù còn khá bảo thủ so với những gì xuất hiện sau này. Những tay đua muốn có dải tỷ số truyền rộng hơn thường kết hợp M9000 với líp 11-46T của XT M8000, một giải pháp phổ biến.

Bộ giò đĩa (cranksets) sử dụng phương pháp đa vật liệu, kết hợp giò nhôm, dĩa với bằng sợi carbon và răng dĩa bằng titan để tăng độ cứng và giảm trọng lượng. Kết quả là một bộ giò đĩa nhẹ, cứng cáp và đắt tiền, đúng chất Shimano cao cấp. Tuy nhiên, đây cũng là dấu hiệu đầu tiên cho thấy Shimano đang cân bằng: đón nhận các định dạng mới nhưng vẫn duy trì hỗ trợ cho các hệ thống truyền thống.

Điểm nhấn lớn khác là sự ra đời của Di2.

Với mã hiệu M9050, Shimano mang hệ thống chuyển số điện tử (electronic shifting) từ xe road vào xe đạp leo núi. Đây là một hệ thống có dây, sử dụng pin nội bộ (thường được giấu trong ống cột yên hoặc trong một số khung xe chuyên dụng) và điều khiển chuyển số thông qua các nút lập trình, với nhiều chế độ chuyển số, tự động điều chỉnh (auto-trim), Syncro-Shift và thao tác số hóa nhanh. Không có hiện tượng dây cáp bị giãn. Không có ma sát. Nhưng cũng không thể chuyển số nếu bạn quên sạc pin. Đây là một công nghệ gây tranh cãi. Ấn tượng, nhưng khá kén người dùng.

Tại Cúp Thế giới Albstadt, Shimano ra mắt XTR Di2 – cùng địa điểm nơi tôi đã vô địch năm trước – và tôi may mắn là một trong ba tay đua đầu tiên sử dụng nó vào ngày đó, cùng với Julien Absalon và Fabian Giger. Đây là công nghệ tiên tiến – bộ group điện tử đầu tiên từng được sử dụng trong cả xe road và xe leo núi. Trong quá trình luyện tập trước cuộc đua, tôi đã đạp trên đường đua, và âm thanh của những lần chuyển số điện tử đó chưa từng được nghe trước đây. Nó thực sự khiến mọi người kinh ngạc – Daniel McConnell, Vận động viên Olympic MTB Australia 4 lần.

Trong khi đó, SRAM đã có một bước đi lớn. Hai năm trước, vào năm 2012, SRAM ra mắt bộ truyền động XX1 – hệ thống 1x dành riêng cho xe đạp leo núi đầu tiên. Nó sử dụng líp 10-42T, đĩa xích narrow-wide để giữ xích mà không cần dẫn xích, và một chuẩn cối XD mới. Hệ thống này nhẹ, yên tĩnh, đơn giản và là một tín hiệu rõ ràng về hướng đi tương lai.

Cấu hình 1x của Shimano M9000 không sử dụng đĩa xích narrow-wide, dẫn đến khả năng giữ xích (chain retention) không ổn định. Nhiều tay đua đã chuyển sang sử dụng đĩa xích từ các nhà sản xuất bên thứ ba như Wolftooth, Race Face hoặc AbsoluteBlack để khắc phục vấn đề này. Shimano tham gia vào xu hướng 1x, nhưng chưa thực sự dẫn đầu.

Vì vậy, M9000 nằm ở một vị trí trung gian. Nó đầy tham vọng, đa năng và có chất lượng kỹ thuật xuất sắc. Tuy nhiên, nó cũng cho thấy sự thận trọng của Shimano, có lẽ là quá thận trọng, trong bối cảnh ngành công nghiệp đang đẩy nhanh tiến độ hướng tới các hệ thống truyền động đơn giản hóa với ít bộ phận chuyển động hơn.

Đây là một hệ thống được thiết kế để bao quát mọi nhu cầu. Và nó đã làm được. Nhưng nó cũng đánh dấu lần cuối cùng XTR hỗ trợ đầy đủ các định dạng cũ. Bộ chuyển số trước (front derailleur) đã bước vào giai đoạn hoàng hôn, và bước tiến hóa tiếp theo sẽ chính thức buông bỏ quá khứ.

M9100 – 2018 | 12 tốc độ, Micro Spline & Sự đơn giản hóa phức tạp
Với M9100, Shimano đã làm mới hoàn toàn. Sau nhiều năm duy trì các định dạng chồng chéo và mở rộng tùy chọn, đây là một bộ nhóm đơn giản hơn, tập trung hơn, được xây dựng xoay quanh hiệu suất và hướng đi của môn xe đạp leo núi.

Đây là bộ group xe đạp leo núi 12 tốc độ đầu tiên của Shimano, và nó hoàn toàn loại bỏ bộ chuyển số trước (front derailleur). Líp 10-51T cung cấp dải tỷ số truyền rộng lớn mà không cần sử dụng nhiều đĩa xích phía trước, kết hợp với cấu hình sên mới và bố cục bộ chuyển số sau phù hợp. Tuy nhiên, để sử dụng líp 10T, Shimano đã giới thiệu một tiêu chuẩn cối đùm mới: Micro Spline. Tiêu chuẩn này hoạt động hiệu quả nhưng cũng gây ra sự không tương thích, buộc người dùng phải đầu tư vào bộ đùm mới hoặc bộ bánh xe hoàn chỉnh để áp dụng toàn bộ hệ thống. Điểm tích cực? Nó giúp tương thích với toàn bộ hệ sinh thái 12 tốc độ của Shimano trong tương lai.

Bộ group M9100 hiện tại. Thắng 2 piston và 4 piston, một trong những hệ thống truyền động bằng cáp được ưa chuộng nhất hiện nay.

XTR vẫn định nghĩa độ tin cậy và độ bóng bẩy trong giới xe đạp hiện nay

Bộ group M9100 là thế hệ mà Shimano cuối cùng đã bắt kịp xu hướng narrow-wide của SRAM. Công nghệ Dynamic Chain Engagement+ mang lại khả năng giữ xích (chain retention) nguyên bản, tương đương với những gì XX1 đã phổ biến trước đó nhiều năm. Với các răng được thiết kế cẩn thận và một chuỗi xích 12 tốc độ có cấu hình đặc biệt, Shimano giờ đây có thể cung cấp độ tin cậy hoàn toàn cho hệ thống 1x mà không cần dẫn xích (chain guides) hoặc đĩa xích từ bên thứ ba.

Bộ giò đĩa (cranksets) tiếp tục sử dụng công nghệ rèn rỗng (hollow-forged), giờ đây có thiết kế gọn gàng hơn. Ly hợp của bộ chuyển số sau (derailleur clutches) được cải tiến mạnh mẽ hơn. Ergonomics của bộ chuyển số (shifters) và thắng được tinh chỉnh. Đáng chú ý, các bộ đùm XTR mới của Shimano tích hợp công nghệ Silent Clutch, loại bỏ tiếng ồn, mang lại độ bắt tức thì và yên tĩnh. Một số người nhớ âm thanh đặc trưng của đùm truyền thống, nhưng những người khác lại đón nhận sự tĩnh lặng này. Tuy nhiên, d8u2m không tiếng ồn này đã xuất hiện rồi biến mất, thật đáng tiếc.

Hệ thống thắng của M9100 cũng được nâng cấp đáng kể, với Shimano phân định rõ ràng hai tùy chọn: thắng Trail 4 piston và thắng XC 2 piston. Thắng Trail tập trung vào sức mạnh, với bộ heo (caliper) lớn sử dụng bốn piston gốm, cơ chế cần thắng Servo Wave để cải thiện đường cong lực thắng (power curve) và độ rút má phanh (pad retraction), má thắng Ice-Tech có cánh tản nhiệt, và khả năng tương thích với đĩa thắng lên đến 203mm. Hệ thống này mang lại khả năng điều chỉnh lực thắng mạnh mẽ và kiểm soát tốt, đặc biệt phù hợp với enduro, DH hoặc xe eMTB nặng hơn. Tuy nhiên, hệ thống này không tránh khỏi một số vấn đề – má thắng có cánh tản nhiệt có thể gây tiếng kêu trong bộ thắng, và hiện tượng “wandering bite point” (điểm cắn không ổn định) đã trở thành một câu nói ám ảnh Shimano.

Trong khi đó, thắng 2 piston được thiết kế với trọng lượng và cảm giác là ưu tiên. Nó sử dụng cần thắng bằng sợi carbon, lực kéo tuyến tính hơn mà không có Servo Wave, và bộ kẹp thắng mảnh mai, thanh lịch, lý tưởng cho các tay đua XC chú trọng trọng lượng. Mặc dù thiếu đi lực thắng mạnh mẽ của hệ thống 4 piston, sự mượt mà trong hoạt động và điểm cắn ổn định đã khiến nó được ưa chuộng trên đường đua World Cup, nơi kiểm soát tốc độ chính xác và trọng lượng tối thiểu thường vượt qua sức mạnh thuần túy.

Kể từ khi ra mắt, bộ group này đã góp phần giành ba huy chương vàng Olympic và vô số bục podium World Cup. Bảy năm sau, nó vẫn xuất hiện trên đường đua của các cuộc thi đỉnh cao, vẫn được sử dụng trên những chiếc xe World Cup. Nó nhẹ, bền bỉ và đã được chứng minh qua thực chiến.

Nhìn về phía trước | Chương tiếp theo cho XTR?
Chúng tôi thực sự thích thú khi đào sâu vào lịch sử XTR, bạn có nhận ra không? Một dòng thời gian được định hình bởi hàng thập kỷ cải tiến lặng lẽ, những bước nhảy vọt và đôi khi là những bước đi lệch hướng kỳ lạ. Nhưng bối cảnh xung quanh đã thay đổi đáng kể.

SRAM đã tăng tốc đổi mới, đầu tiên với AXS và sau đó là Transmission: một nền tảng truyền động không dây, bền bỉ và được tái định hình hoàn toàn. Những hệ thống mới nhất này vượt xa việc chỉ chuyển số. Hiệu suất của chúng là không thể phủ nhận. Nhưng đồng thời, nó cũng đánh dấu sự chuyển dịch khỏi sự đơn giản cơ học, hướng tới các hệ sinh thái tích hợp chặt chẽ, khóa vào thương hiệu. Thật thú vị để theo dõi.

Điều này dẫn đến câu hỏi hiển nhiên: Shimano sẽ làm gì tiếp theo?

Đã nhiều năm kể từ khi M9100 ra mắt. Di2 chưa trở lại với xe đạp leo núi. Và trong khi Shimano vẫn im lặng, các dấu hiệu đã xuất hiện: những bài đăng gợi ý, một ngày ra mắt đang lan truyền trên mạng, và đủ manh mối để xác nhận điều mà tất cả chúng ta đều nghi ngờ: một điều gì đó mới đang đến.

Chúng tôi sẽ không tiết lộ, và các “vị thần cấm vận” sẽ không hài lòng nếu chúng tôi làm vậy, nhưng đúng thế, chúng tôi đã thử nó, đã trải nghiệm. Và vâng, nó đáng để bàn luận.

XTR hiện tại của Shimano vẫn giữ vững vị thế: truyền động bằng cáp, nhẹ, mạnh mẽ và chính xác. Đó là kết quả của hàng thập kỷ tinh chỉnh và phong cách kỹ thuật kín đáo đặc trưng của Shimano.

Nhưng Shimano là một công ty toàn cầu. XTR chỉ là một phần nhỏ trong danh mục sản phẩm khổng lồ bao gồm xe road, gravel, e-bike, đô thị, xe trẻ em, cấp nhập môn và mọi thứ ở giữa, thậm chí cả đồ câu cá. XTR có thể chỉ là một mảnh nhỏ, nhưng vẫn là một tuyên ngôn.

Và rất sớm thôi, chúng ta sẽ thấy tuyên ngôn đó trông như thế nào. Hãy mau chóng ra mắt đi nào